Rəhim Qazıyev: “Şuşada olan silah-sursatla şəhəri 1 ay müdafiə etmək olardı. Amma, siyasi oyunlar və təxribatlar öz işini gördü”

Bu müsahibə 10 il qabaq götürülüb və o vaxtkı mətbuatda dərc olunub. Maraqlı olduğunu nəzərə alıb təkrar dərc edirik.

1992-ci il mayın 8-i tarixi Azərbaycanın Qarabağ müharibəsində ən ağrılı məğlubiyyəti və hər bir azərbaycanlı üçün çox əziz bir şəhərin itirilməsi faktı ilə yadda qalıb. Həmin vaxt baş verənlər haqda müxtəlif fikirlər və ziddiyyətli açıqlamalar səslənib. Uzun illər sonra bu məğlubiyyətin səbəblərini necə izah etmək olar? Sabiq müdafiə naziri Rəhim Qazıyevlə söhbətimizi elə bu suala aydınlıq gətirmək üçün təşkil etdik…

— Rəhim bəy, həmin dövrdə müdafiə naziri olmuş bir şəxs kimi Şuşanın işğalı ərəfəsində ölkədə yaranmış hərbi-siyasi situasiyanı necə təsvir edə bilərsiniz?

— O dövrdə Azərbaycan ordusu hələ formalaşmamışdı, Müdafiə Nazirliyi demək olar ki kağız üzərində idi. Təbii ki, Şuşa və Laçının işğalı mənim müdafiə naziri olduğum dövrdə olub və mən bunun məsuliyyətini çiynimdən atmaq fikrində deyiləm. Amma, bir məsələ var- mən həmin gərgin vaxtda nəyi edə bilərdimsə və bunu etməmişəmsə, günahım olan məsələlər hər hansı bir arqumentlə, faktla sübuta yetirilərsə, mən cəzamı çəkməyə hazıram.

Sadəcə olaraq, yenicə müstəqilliyini əldə etmiş və zəif halda olan Azərbaycan həmin illərdə siyasi məkrli məqamlarla qarşılaşdı. İstər xarici maraqlı qüvvələrin, istərsə də daxildə hakimiyyətə gəlməyə çalışan qüvvələrin meydan sulaması üçün münbit şərait yaranmışdı.

1991-ci il oktyabr ayında, yəni, Müstəqillik Aktı qəbul olunduqdan sonra prezident Ayaz Mütəllibovun fərmanı ilə heç bir maddi-texniki baza və peşəkar hərbi kadrların olmadığı halda Müdafiə Nazirliyi yaradıldı.

Azərbaycana qarşı elan olunmamış müharibənin 4-cü ilində yaradılan Müdafiə Nazirliyi ancaq kağız üzərində mövcud idi. Bu müharibənin şiddətləndiyi dövr bizdə siyasi karyera əldə etmək istəyən iddialı siyasətbazların yetişdiyi bir dövr idi. Həmin vaxt Qarabağ məsələsindən istifadə edib hakimiyyətə gəlmək istəyən kifayət qədər qüvvələr meydana çıxmışdı. Bu qüvvələrin də apardığı təxribatlar, hakimiyyət çevrilişləri bizim onsuz da ağır olan vəziyyətimizi daha da ağırlaşdırırdı.

Ayaz Mütəllibov hakimiyyətdə olanda biz Müdafiə Şurası yaratmışdıq. Mən onda hələ nazir deyildim. Biz bu işlə məşğul olan zaman burada bir çox siyasi qüvvələr və bir sıra qəzetlər bəyanat verərək aranı qatmağa çalışırdılar ki, guya Rəhim Qazıyev dövlət çevrilişi etmək istəyir. Bax onda mən Etibar Məmmədovla birgə bəyanat verdim ki, mən gedirəm ən qaynar cəbhəyə və özümlə bərabər 109 nəfər vətənpərvər adam getdik Şuşaya.

— Sizin siyasi meydanı tərk edib cəbhəyə getməyiniz həmin bölgədə vəziyyəti nə dərəcədə dəyişdirə bildi? Bu ərəfədə Xocalını da itirdik və siz həmin vaxt Şuşada idiniz…

— Şuşaya çatan günün səhərisi də bizə təxribat oldu. 8 nəfər qeyrətli oğlumuz dünyasını dəyişdi, 6 nəfər və o cümlədən mən yaralandım. Buna baxmayaraq, mən Şuşanı tərk eləmədim. Sonra da dedilər ki, guya Rəhim Qazıyev özü özünü vurub. Bizdə belə iyrənc proseslər gedirdi.

Xocalı hadisələrində də mən əlimdən gələni etmişəm, əlimdə olan bircə “Qrad” qurğusu ilə nə edə bilərdim? Həmin gün Şuşada duman idi və bizdə də “Qrad”ı dəqiq koordinatla atan adam yox idi. Şuşada o zaman silah-sursat elə də çox deyildi. Müəyyən qədər olsa da, duman olduğundan uzaq məsafədən ermənilərin hücum mövqelərinə zərbələr endirə bilmədik. Arada Xankəndi var idi və oranı adlayıb Xocalıya köməyə getmək mümkün deyildi.

Amma, təsəvvür edin, həmin günlərdə Ağdamda 12 T-72 tankı, 12 BMP, 44 BRDM, 49 müxtəlif növ artilleriya qurğusu, 4 “Qrad” qurğusu, 3 min atıcı silah var idi. Bu o dövr üçün çox böyük qüvvə idi. Amma bu qüvvələr nədənsə bir zəif mövqeni- Əsgəranı adlayıb keçmədi və Xocalını xilas etmədi.

— Ağdamda və Xocalıya yaxın ərazilərdəki həmin silahlı qüvvələr kimə tabe idilər və niyə bir çox döyüş dəstələri köməyə gəlmədi?

— O zaman mən nazir deyildim ki? Ümumi Qarabağ üzrə komandan Tahir Əliyev idi. Bu qüvvələrin və texnikanın bir hissəsi Daxili İşlər Nazirliyinə, bir hissəsi də Müdafiə Nazirliyinə tabe idi. Amma, həmin vaxt hələ ümumi komandanlıq və vahid mərkəzdən idarə sistemi formalaşmamışdı. Cəbhədə olan döyüş dəstələri hərəsi bir siyasi qüvvəyə tabe idi. O siyasi qüvvələrin marağına uyğun olmayan əməliyyatlarda iştirak etmirdilər.

İndi gəlsin istənilən hərbi mütəxəssislər oturub müzakirə edək, görək bu qüvvəylə Əsgəranı basıb keçmək olardı ya yox. Niyə o 4 “Qrad”dan biri bir atəş açmadı? Həmin dövrdə, ondan sonra hakimiyyətə gələn cəbhə dövründə də o Xocalıdakı prosesi istintaq komissiyası yaradıldı.

İndi ədalətdən, demokratiyadan dəm vuran İsa Qəmbər çağırıb parlament komissiyasının üzvlərini- Əli Ömərovu, Yaşar Əliyevi demişdi ki, orda mütləq Rəhim Qazıyevin adı hallanmalıdır. Yəni, mənfi mənada. Bundan sonra mən qayıtdım 2-3 günlük Bakıya ki, burada əlimə düşən silah-texnikadan aparım cəbhəyə.

O zaman 5-6 mart hadisələri baş verdi. Ayaz Mütəllibov devrildi, Yaqub Məmmədov dövlətin başına keçdi. O məni çağırdı və təkidlə xahiş etdi ki, Rəhim bəy, sən milli hərəkatın qabaqcıllarındansan, cəbhə bölgələrində xeyli hərbi təcrübən də var, səni təyin edirəm müdafiə naziri. Mən etiraz etmədim. Bu olub 17 mart 1992-ci ildə…

— Bəs Şuşanın işğalı ərəfəsinədək- yəni, nazir təyin olunduğunuzdan keçən 2 aya yaxın müddətdə siz həmin qüvvələri birləşdirməyə və ya ümumi komandanlıq altında fəaliyyətə cəlb etmək üçün sizə nə mane oldu?

— Bilirsiniz, o qüvvələri birləşdirmək üçün Ali Baş Komandanın əmri olmalı idi. Mən çox çalışsam da, nəinki o zaman, hətta sonralar da həmin fərmanın verilməsinə nail ola bilmədim. Həmin vaxtlarda cəbhədə həm daxili işlər və müdafiə nazirliklərinin, həmçinin prezident qvardiyasının qüvvələri var idi.

Sonralar Əbülfəz Elçibəy prezident olanda da mən ondan çox xahiş etdim ki, bir fərman versin ki, cəbhə bəlgələrinə ezam olunan qüvvələr heç olmasa həmin müddətdə vahid komandanlığa tabe olsunlar. Yəni, orada olan briqada və ya korpus komandirinə ki, əməliyyatları aparmaq mümkün olsun. Təəssüf ki, bunu eləmədilər…

— Artıq Xocalı soyqırımı baş vermiş, Şuşanın ətrafındakı strateji mövqelər itirilmişdi. Yəni, şəhərə təhlükə real idi və bunu dövlət rəhbərləri də dərk etməmiş deyildi. Bəs Şuşaya böyük hərbi dəstəyin verilməsinə nə mane olmuşdu?

— Həmin dövr Azərbaycan dövlətinin iflic vaxtı idi. Azərbaycan bir dövlət kimi formal və hüquqi cəhətdən var idisə, faktiki cəhətdən yox idi. Yəni, idarə olunan səviyyədə deyildi.

Həddən artıq çətinlik yaranırdı. Ona görə də o dövrün imkanları haqda fikir söyləyəndə ədalətli olmaq lazımdır. Təzə qanunların yaranmadığı, köhnələrin isə işləmədiyi halda nədən danışmaq olardı?

O dövrdə hərbi tribunal, hərbi prokurorluq, hərbi məhkəmə yox idi. O fərariliyin, o siyasi hərc-mərcliyin fonunda mənim əlimdə elə bir inzibati imkan yox idi ki, ordakı özbaşınalığın qarşısını ala bilim.

Mən bunu deməklə həmin dövrdə hakimiyyətdə olan insanların məsuliyyət hissini azaltmaq məqsədi güdmürəm. Gəlin baxaq, 24-25 mart 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının prezident seçkiləri üçün Milli Məclis qərar qəbul etdi.

İmkanınız varsa, həmin iclasın stenoqrammasına baxın. Mən orda çıxış edib demişəm ki, gəlin buna getməyək. Torpaqlarımız əldən gedəcək. Çünki, siyasi proseslərin qızışdığı vaxt bizim gücümüz bölünür və ümumilikdə zəifləyirik.

— Axı dövlət başçısı seçilməsə idarəetmədə problemlər yarana bilərdi. Prezident də seçki ilə seçilməli idi. Bu təklifi nə ilə əsaslandırırdınız ki?

— Mən təklif etdim ki, prezidenti Milli Məclisdə seçək, problemlərimizi həll edəndən və stabillik yaranandan sonra ümumi seçki keçirərik. O vaxt bizə referendum lazım deyildi, çünki, konstitusiyada dəyişiklik etməyə parlamentin hüquqi əsası çatırdı.

Onda bəziləri dedi ki, bu legitim deyil-filan. Dedim, gəlin hələ de-fakto mövcudluğumuzu təsdiq edək, sonra de-yure məsələsinə baxarıq. Təklif etdim ki, Dövlət Şurası yaradaq və ora da nüfuzlu dövlət xadimləri daxil olsun. Yəni, hamının çiyninə məsuliyyət yükü düşsün və qüvvələrimizi səfərbər edə bilək.

Amma, indi hakimiyyət davası döyən siyasətbazlar bu təklifləri qəbul etmədilər. Onda mən hələ bir həftə idi nazir işləyirdim. Bir addım irəli atdım ki, istefa verim, sonra düşündüm ki, deyəcəklər gücü çatıb işləyə bilmədi, qorxub qaçdı. Mən öz canımı güdsəydim, özümü məsuliyyətdən azad edərdim.

Bundan sonra mütəllibovçular gəldilər meydana- Ali Sovetin qarşısına, ondan sonra cəbhəçilər gəldi. Düz bir ay gecə-gündüz davam edən edən siyasi mübarizənin fonunda biz Şuşada və eləcə də Qarabağda olan qüvvələrimizi səfərbər edə bilmədik.

— Şuşanın işğalı ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilir ki, ordakı qüvvə ilə uzun müddət müdafiə olunmaq olardı, Şuşa tərk ediləndən sonra ermənilər 2 gün daxil şəhərə daxil olmayıblar və s. Bu fikirlərlə bağlı nə deyə bilərsiniz?

— Mənə prokurorluq tərəfindən verilən ittihamnamədən bir sitat oxumaq istəyirəm. Burada qeyd olunur ki, Şuşada həmin günlərdə kifayət qədər silah-sursat və texnika, həmçinin canlı qüvvə var idi və şəhəri müdafiə etmək üçün bunlar bəs edərdi. Amma, orada olan hərc-mərclik buna imkan vermədi.

İndi mən sual eləyirəm, hər hansı bir rayonda icra başçısı cinayət edəndə prezidenti günahlandırmaq lazımdır?!

— Opponentləriniz bu hadisələrdə ən çox sizi günahlandırırlar ki, sizin sərəncamınıza hər cür hərbi texnika və xeyli əsgər verilib, amma siz bundan səmərəli istifadə etməmisiniz…

— Məni ittiham edənlər gəlsinlər bu siyahıda göstərilən (hərbi texnika, silah və sursatın adı, markası, qiyməti və təyinatı qeyd olunan möhürlü sənədi göstərir- E.B.) hərbi texnika və silahlara baxsınlar və desinlər ki, hansını mənə həmin dövrdə hökümət və dövlət verib?! Bunlar vətənpərvər adamların və şəxsən mənim səylərimlə toplanan arsenal idi.

Əgər bu qədər texnika orda ola-ola döyüş təşkil olunmursa, insanları ruhdan salıb geri qaçırıblarsa Rəhim Qazıyev dar macalda nə edə bilərdi? Bizim əlimizdə olanla Şuşaya kömək etmək üçün çox uzun dolayı yol keçilməli idi. Buna baxmayaraq, əlimizdən gələni elədik. Təəssüflər olsun ki, həm siyasi hərc-mərclik, həm də təxribatlar yerli komandanların məsuliyyətsizliyi nəticəsində Şuşa ağlagəlməz şəkildə itirildi…

— Rəhim bəy, bəlkə bir az açıq danışaq? Hansı komandanlardan söhbət gedir?

— Gəlin bir ifadəyə nəzər salaq. Cild 2, səh.51, Sədizadə Rövşən Sədi oğlunun (777-ci hərbi hissəinin 1-ci bölüyünün starşınası) 12 may tarixində alınan ifadəsi: “Şuşanın müdafiəsinə Elçin başçılıq edirdi. Bütün hərəkətlər onun əmri ilə edilirdi. Həmin gün Elçin şəhərdə yox idi. Qumbaraatanları anbara yığdılar və heç kəsə vermədilər. Canlı qüvvə və hərbi texnika azalmışdı. Avtomatların nişangahları çıxarılmışdı”.

Həmin işin kimlər tərəfindən həyata keçirildiyi aydınlaşdırılmalıdır. Təəssüflər olsun ki, istintaq bunları araşdırmadı. Böyük tədqiqatçı Tomas Deval Şuşanı işğal edən erməni komandirlərindən aldığı məlumatı öz “Qara Bağ” adlı kitabında verib. Orada qeyd olunur ki, ermənilər Şuşaya daxil olanda gözlərinə inanmayıb. Onlar bildirib ki, orada olan silah-sursatla şəhəri bir ay müdafiə etmək olardı. Amma, siyasi oyunlar və təxribatlar öz işini görmüşdü…

Elçin Bayramlı

Qeyd: Müsahibənin Laçınla bağlı 2-ci hissəsi olacaq

PS: Təkrar dərci üçün bloqa istinad məcburidir.

AXCP sədri Əli Kərimli “Azadlıq Radiosu”na müsahibəsində 2000-ci il parlament seçkilərindən sonra hakimiyyətin ona koalisiya təklif etdiyini bildirib. Kərimli cənablarının iddiasına görə, guya  hakimiyyət onun özünə parlamentin spikeri, partiyasına isə 5 nazir postunu təklif edib. Bu “şok açıqlama”nı eşidən adamların çoxu yəqin ki, gülməkdən şoka düşüb. A kişi, sən kim idin ki, sənə ölkənin 2-ci postunu təklif edərdilər? Özü də seçkini rüsvayçı fərqlə uduzandan sonra. Hakimiyyətin özündəkilər bir yana qalsın, elə müxalifətin özündə o vaxt əjdahalar var idi, sən heç 10-cu dərəcəli adam da deyildin.

“Şok açıqlama”nı oxuyan BAXCP sədri Qüdrət Həsənquliyev deyir ki, Elçibəy Bakını tərk edəndən sonra Əli Kərimli Milli Məclisə, mərhum Prezident Heydər Əliyevin yanına gedib və Avropa ölkələrindən birinə səfir göndərilməsini xahiş edib: “Amma rədd cavabı aldı. Yenə desəydi ki, mənə vitse-spiker vəzifəsi təklif olunmuşdu, bəlkə də kimsə inanardı. Seçkini udan partiya başqa partiya sədrini necə spiker seçə bilər?! Dünya buna gülməzdimi?”.

Hamı bilir ki, sən ağız açmısan vəzifə üçün və rədd edilmisən. Düzdür, əvvəl çox yuxarıdan götürürdün, özünü aşağısı nazir kreslosunda görürdün, amma sonra deputatlığa da razılaşdın. Neyləmək olar, vəzifə şirin şeydir, aşağısı yuxarısı fərq eləməz.

Tem bolee, Amerikadakı ağaların da verdikləri vədi yerinə yetirə bilmədilər. Elə bilirdin ki, AXC daxilində «Yurd» yaradıb təşkilatı parçalayandan və Elçibəyin başını əkəndən sonra prezident özün olacaqsan, “cənab səfir” hakimiyyətə səni gətirəcəkdir. Lakin, deyir sən saydığını say, gör fələk nə sayır.

London danışıqları yadına gəlirmi Əli bəy? Bax orada da ağsaqqallar dura-dura tələb edirdin ki, vahid namizəd kimi səni seçsinlər. Son 25 ildə müxalifətin nə qədər birlikləri olubsa, hamısını sən parçalamısan. Çünki heç birində səni vahid lider kimi qəbul etməyiblər. İştirak etdiyin bütün seçkilərdə özün və partiyan rüsvayçı məğlubiyyətə uğrayıb.

Bundan sonra da böyük-böyük iddialarda bulunmaq ayıb deyilmi? Axı heç kim boyundan hündürə tullana bilməz. Sənin boyuna isə uzağı bir-iki yüz nəfərin üzv olduğu AXCP-nin sədri olmaq biçilib. Yenə də pis deyil vallah. Hərdən çıxıb mitinq edirsən, artistlik çıxarırsan, Atlantikin o tayından “beşdən-üşdən” gəlir, pis dolanmırsan şükür Allaha. Oğlun Londonda bahalı məktəblərdə oxuyur, aristokrat kimi yaşayır (həm də orda “zaloqdu”, cığızından çıxmayasan deyə). Mühacir biznesindən də, özünə qismət, pis qazanmırsan.

Özün uzun müddət vəzifədə qaldığına görə tənqid etdiyin məmurlardan daha çox vəzifədə qalmısan. Bu ölkədə o partiyada sədr olmağa yarayan ikinci bir adam yoxdurmu? Axı demokratya tələb edir ki, rəhbərlik tez-tez dəyişsin. Nə olacaq, sən bir nümunə göstər istefa ver ki, ay cavanlar, gəlin bir az da siz işləyin, 25 ildir sədrəm, qocalmışam, yorulmuşam, daha pensiyaya çıxıram. Ondan sonra biz də səni nümunə götürüb uzun müddət vəzifədən getmək istəməyən məmurları tənqid edək.

Səni xalqın taleyi maraqlandırmır ki. Sən xalqa söykənməmisən ki heç vaxt. Qərbli ağalarına, onların burdakı təmsilçisi “cənab səfir»ə söykənmisən. Bu ölkədə də işləri hansısa səfir-məfir həll eləmir. Hər hansı bir ölkənin taleyini xalq həll edir. Sən xalqa söykənmədən xarici ağaların köməyi ilə hakimiyyətə gəlmək istəyirsən ki, bu da baş tutan sevda deyil. Yox əgər, o əcnəbi ağaların ətəyini buraxıb xalqa arxalansaydın, mən özüm də səni dəstəkləyərdim.

İndi bu yaşında durub gülünc açıqlamalar vermək nəyə lazımdır? Yalanın da bir həddi olmalıdır, cənab Kərimli. Düzdür, mən başa düşürəm ki, o məşhur tamaşadakı keçmiş nazir kimi köhnə günləri yada salıb heyfslənirsən, xalq tərəfindən unudulduğunu bilirsən, ona görə hərdən hay-küy yaradıb gündəmə gəlmən lazımdır ki, növbəti tranşın ən yağlı hissəsi sənə göndərilsin. Lakin, barıtı çox eləmək lazım deyil. Dərviş Məstəli şah kimi eləsən, tüstüsündə özün boğularsan. Bir az dozanı az elə, girlən də bala-bala. Kimin nəyinə lazımdır ki, sənin okeanın o tayından aldığın beş-üç dollara göz dikə. Al ye xımır-xımır, beş günlük dünyadı. Xalq-malq boş şeydir. Xalq gəldi-gedərdi, sənə qalan pul olacaq.

Elçin Bayramlı

Keçmiş korrupsioner səhiyyə naziri Əli İnsanovun “Amerikanın səsi”nə heyrətamiz müsahibəsinin qısa şərhi

2005-ci ildə vəzifə cinayətlərinə görə həbs edilən, həbs müddətinin başa çatmasına 4 il qalmış Prezident İlham Əliyev tərəfindən əfv edilən keçmiş korrupsioner səhiyyə naziri Əli İnsanovun həbsxanadan çıxandan sonra özünü mələk kimi təqdim etmə və xalqın uğrunda mübarizə aparan siyasətçi kimi qələmə vermə cəhdlərini heyrətlə izlədim.

73 yaşında siyasətə atılan və yeni siyasi partiya yaradacağını bəyan edən İnsanov öz keçmiş qüdrətini qaytarmağa çalışır. O vaxt vəzifəyə gətirdiyi qohum-əqrabanın və
başına topladığı bəzi yerlilərindən ibarət klanın onu yenidən özünə lider qəbul edəcəyinə və onların basitəsilə hakimiyyətə gələcəyinə sadəlövhcəsinə inanmaqdadır.

Özünü ziyalı sayan bu adam türmədən çıxandan sonra kriminal jarqonda danışmağa və oğru qanunları əsasında fikir yürütməsi ilə ona hörməti hələ də qalmış olan beş-on adamın da gözündən düşdü. Yəqin ki, tarixə ilk vorzakon-alim kimi düşmək istəyirmiş.

Dediklərindən belə çıxır ki, guya bu adam xalqın mənafeyi uğrunda mübarizə apardığı üçün hakimiyyət bunu həbs edib cəzalandırıbmış. Halbuki, nazir olan vaxtlarda onun necə əlçatmaz bir məmur olduğu, nəinki sadə vətəndaların, ondan səhiyyə ilə bağlı mövzularda rəy almağa çalışan jurnalistləri belə təhqir edib qovması, hətta mühafizəçilərinə döydürməsi kimi faktlar hələ heç kimin yadından çıxmayıb.

İndi radikal müxalifətin mitinqlərinə dəstək verən və xalqla birgə olduğunu deyəndə adamın gülməyi gəlir. A kişi, sən milyardlıq villalarda krallar kimi yaşamısan, səni gəzdirən maşınların birinin qiyməti o mitinqlərə çıxanların 10 nəfərinin evindən bahadır, sən geydiyim kostyumları, istemal etdiyin nadir delikatesləri o adamlar heç yuxusunda da görə bilməz. Onlar hara, sən hara? Sən nə vaxtdan xalqdan biri olmusan? Xalqın davasını döyürsən? Vəzifədə olanda niyə döymürdün? Vəzifədən əlin çıxandan sonra qəhrəmanmı oldun? Yoxsa, prezident olmaq arzun baş tutmadı deyə, acığını bu yolla çıxmağa çalışırsan? Səndən prezidentmi çıxar a kişi? Bu xalq o qədərmi kardır, kordur?

Sənin yaşına başına hömət edib türmədə ölməyəsən deyə əfv edən dövlət başçısına təhqirlər yağdırmaqla yeni ağalarının gözündə qəhrəmanmı olmaq istəyirsən? O ağalar bütün vəzifəsi boyu korrupsioner olmuş bir şəxsdən bu xalqa qəhrəman düzəltmək istəyirlərsə, onda səhv edirlər, keçəl suya getməz.

Bu günlərdə mister İnsanovun“Amerikanın səsi”nə müsahibəsini oxuyandan sonra lap məəttəl qaldım. Bu adam həbsxanada qəzet zad oxumayıbmı, televizora baxmayıbmı? 2005-ci ildə hansı təfəkkürlə, hansı informasiyalarla giribsə, onlarla da çıxıb ordan. Halbuki, bu 14 ildə çox şey dəyişib. Özünə sığışdırıb öz villasından xalqın arasına çıxsa, baxardı ki, vəziyyət necədir, əhalinin məsələlərə münasibəti nədir.

Amerikaya, Avropaya xoş gəlmək üçün müsahibədə verilən “siyasi partiya yaradacaqsınızmı” sualına cavabını isə suala heç bir dəxli olmayan bu sözlərlə başlayır: “1946-cı il mart ayının 5-də Uinston Çörçillin Amerikada çıxışı soyuq müharibənin başlanğıcı oldu. Qısa müddət sonra bu məsələni öz nəzarətlərinə götürdülər, uzaqgörənliklə soyuq müharibənin bütün strukturlarını yaratdılar. BMT, Milli Təhlükəsizlik Şurası, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi, Amerikanın Səsi… və beləliklə də uzun onilliklərə yönəlmiş bir siyasət və institutlar meydana gəldi. Keçən əsrin səksəninci illərində Çörçilin və Harri Trumenin səpdiyi toxumlar cücərməyə başladı. Bu işi davam etdirmək üçün yeni liderə, çox cəsarətli ağıllı liderə ehtiyac yarandı. Bu, Amerika prezidenti Ronald Reyqan oldu. Reyqan soyuq müharibəni başa çatdırdı, qələbə çaldı… Sadəcə, ağıllı, düşünülmüş siyasətlə bu iş başa çatdı…”.

Amerikalı ağalara xoş gəlmək üçün onların tarixindən yaxşı bimədiyi məqamlara toxunmaqla, Amerika prezidentlərini və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsini tərifləməklə özünü daha da biabır edir. Burada xoruzun quyruğu aydın görünür.

Bir yerdə isə lap ağını çıxarır: “Ən böyük arzularımızdan biri Azərbaycan xalqına firavan həyat bəxş etməkdir. Azərbaycan sərvətləri ilə hər bir vətəndaşı varlı bir insan çevirə bilər. Marqaret Tetçer deyirdi ki, “varlı ingilis vətəndaşı, varlı İngiltərə deməkdir”. Mən güman edirəm ki, biz buna nail ola bilərik. Bizim yaradacağımız siyasi qurum müxalifyönlü, qərbyönlü olacaq” (mesaja bax ey!).
A kişi, əvvəla, dünyada hamının varlı olduğu bircə ölkə də yoxdur və heç vaxt da olmamışdır. Bu vədləri 90-larda xalqımız müxalifət liderlərindən çox eşidib, artıq 20 idən çoxdur dəbdən düşüb. Yeni siyasi texnologiyalar yaranıb. Sən hələ ordan bu yana keçə bilməmisənmi? İkincisi, sən prezident olsan, hamı milyarder olacaq? Bəs sənin villalarında nökərçilikləri, bahalı maşınlarına sürücülüyü kimlər edəcək?

Qarabağ probelminin həlli ilə bağlı fikirləri isə tamam rüsvayçılıqdır. Adamın dediyindən belə çıxır ki, Qarabağ probleminin həll olmamasının səbəbi bizdə hakimiyyətin yaxşı olmaması ilə bağlı imiş. Məzən olsun, a kişi. Ermənistan guya Qarabağı qaytaracaqmış, görüb ki, bizim hakimiyyət yaxşı deyil, qaytarmayıb. Ona görə də, mister İnsanov ermənilərlə dost olacaqmış ki, Qarabağı qaytarsınlar. İnanılmaz dərəcədə cılız və satqın təfəkkürdür. Xocalıda tikə-tikə doğranan körpələri nə tez unutdun, ağsaqqal? Sən isti və zəngin kabinetində 1000 manatlıq şokaladla 5000 manatlıq konyakı içib xumarlananda, Qarabağda insanlarımızı erməni faşistlərindən xilas etmək üçün şəhid olanları nə tez unutdun?

Deyir ermənilərin də günahi yoxdur ki, vəziyyət bu həddə gəlib çıxıb. Necə yoxdur, a doxtur? Kimin günahı var bəs? Yaponların, yoxsa hindlilərin? 20 min insanı kim öldürdü, 800 yaşayış məntəqəsini kim dağıtdı, minlərlə mədəniyyət abidəmizi kim məhv etdi, 20 faiz ərazimizi kim işğal etdi bəs?

Sözünün axırında ağsaqqal lap gül vurub: “Biz Qarabağın həlli üçün səbəblərin çoxunu özümüzdə axtarmalıyıq. Biz elə xoşagəlimli olmalıyıq ki, həm ermənilər- bizim vətəndaşlar burada qalıb yaşamaq istəsinlər, həm beynəlxalq təşkilatlar bizə inansınlar, etibar etsinlər və bizim mövqeyimizi dəstəkləsinlər”.

Burada əlavə şərhə ehtiyac görmürəm. Adam açıq-aşkar deyr ki, Qarabağın işğalında və xalqımıza qarşı erməni faşistlərinin həyata keçirdiyi soyrqırımda günah bizdəymiş. Biz vəhşiymişik deyə onlar bizə düşmənçilik edirlərmiş. Daha bunun nəyini şərh edəsən? Erməni siyasətçilər belə bu qədər hayasızlıq etmir. Papadan artıq kotolik olmaq istəyən İnsanov edir.

Jurnalistin “sizi regionçu kimi tanıyırlar, belə bir imiciniz var, başqa regionların insanlarına özünüzü necə tədqim edəcəksiniz” sualına isə bunu inkar etməklə başlayır. “Regionçuluq böyük xəstəlikdir. Bu xəstəliyin məndə olmadığına həkim kimi sizi inandırmaq istəyirəm” deyə qeyri-səmimiliyini nümayiş etdirir. «İnandırıcı olması üçün də «ciddi» arqument qoyur ki, bəs mənim sürücüm bakılı olub, katibəm lənkəranlı olub, filan. İnsanın təfəkkürünün və şüuraltının necəliyi buradan aydın görünür. Bu vəzifəpərəst korrupsionerin şüuraltında Azərbaycanın başqa regionlarından olan insanlarımız ancaq katibəliyə, sürücülüyə yarayır. Sən bu xalqı nə hesab edirsən a kişi? Azərbaycan balaca bir ölkədir, hamı hamını çox yaxşı tanıyır. Biz o qədər də ağlımızı, yaddaşımızı itirməmişik ki, axmaq yerinə qoyasan, uşaq kimi aldadasan.

Nə isə, siyasət sənlik deyil, ağsaqqal. Əvvəla, sənin pensiya yaşın çoxdan keçib, gedib keçmiş nazir yoldaşların demişkən, nəvələrinlə oynamağın lazımdır. Yox əgər işləmək istəyirsənsə, get həkim işlə, bəlkə ilk dəfə bu xalqa bir faydan dəyə. Yoxsa, siyasət işi çətin işdir, bu, sənlik deyil, doxtur.

Elmi fantastika janrının atası, ölməz yazıçı Jül Vernin “Kapitan Qrantın uşaqları” əsəri dünya macəra ədəbiyyatının şah əsərlərindən sayılır. Bu əsəri oxumayan çətin tapılar.

Amma mövzumuz onunla bağlı deyil. Biz tamam başqa Qrantın uşaqlarından danışmaq istəyirik. Bu Qrant həzrətləri ilə xalqımızın ilk tanışlığı Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqil respublika kimi yaşamağa çalışdığımız ilk dövrlərdən başlayır.

İttifaqın dağılmasından sonra xarici dairələrin, böyük dövlətlərin keçmiş Sovet respublikalarına hücümu başladı. Respublikamızda saysız hesabsız siyasi partiyalar, dini icmalar, etnik birliklər və sair qeyri-hökumət təşkilatları… və sayı-hesabı bilinməyən media orqanları yaranmağa başladı.

Adam lap məəttəl qalırdı- kiçik bir respublikada bu qədər çox sayda mətbu orqan və ictimai təşkilat nəyə və kimə lazımdır? Ölkənin, xalqın maliyyə-iqtisadi vəziyyəti son dərəcə ağır olduğundan bu qədər təşkilatı, qəzeti, icmanı kimin maliyyələşdirdiyi sual doğururdu.

Artıq 90-ların ortalarından bilməyənlərə də aydın oldu ki, belə təşkilatların yaranması, cəmiyyətin monolit formasından çıxaraq saysız siyasi, dini, etnik qruplara bölünməsi hansı xarici mərkəzlərə və niyə sərf edirmiş. Pullar hardan və necə gəlirmiş.

Qrant adlandırılan bu çirkli pulları mədəni formalara salıb müxtəlif bəzəkli adlar altında ölkədəki qulbeçələrinə göndərirdilər. Nə bilim, demokratiyanin inkişafı naminə, vətəndaş cəmiyyəti uğrunda, hüquqi dövlətə doğru, qadın azadlığı, tolerantlıq mədəniyyəti və s. adlarla.

Ölkə boyu beynəlxalq təşkilatların seminar, treninq, konfrans və sair bu kimi tədbirlərinin sayı-hesabı yox idi. Belə tədbirlərə əsasən aktiv gənclər dəvət edilir və onların beyninin yuyulması üçün peşəkar əcnəbi mütəxəssislər təlim keçirdi. Hətta, fərqlənənləri xarici səfərlərə aparıb orda Qərbin “demokratik”, “zəngin” mənzərələrini onlara nümayiş etdirirdilər ki, “lazimi” təfəkkürə yiyələnsinlər. Buna xüsusi xidmət orqanlarında “verbovka” da deyilir.

Təsəvvür edin, ölkədə qeydiyyatdan keçmiş dini icmaların sayı 300-ü, siyasi partiyaların sayı 100-ü, qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı 3000-i, media orqanlarının sayı isə 5000-i keçib. Bu ilk baxışda demokratiyanın təntənəsi kimi görünə bilər. Amma alt qatlarda məsələ bir az başqa cürdür.

Gəlin görək, bu quruluşların neçəsi xalqın problemlərini həll etmək üçün, cəmiyyəti obyektiv məlumatlandırma və maarifləndirmə üçün, mənəvi dəyərlərin qorunması üçün fəaliyyət göstərir. Çox az sayda olar.

Dövlət ölkə QHT-lərinin, mətbuatının xarici dairələrdən asılı vəziyyətə düşdüyünü görəndə, hər sahədə bir fond yaratdı ki, onların cəmiyyətin inkişafı naminə fəaliyyətlərini özü maliyyələşdirsin, gözləri onun-bunun əlində qalmasın. Amma gəlin görək, bu qrantları, yardımları alan media və QHT-lər hansı layihələr həyata keçirir və bunların cəmiyyətə hansı xeyrləri olub?

İndi gələk politoloqlara, iqtisadçılara, sosioloqlara, psixoloqlara, ilahiyyatşünaslara, digər sahələrdə “müstəqil” ekspertlərə. Heç kim bilməsə də, jurnalistlər yaxşı bilir ki, hər hansı bir siyasi, iqtisadi, sosial, dini problemlərin araşdrılması üçün obyektiv ekspert tapıb rəy almaq necə müşküldür. Mütləq, hansısa böyük dövlətin və ya təşkilatın maraq və mənafeləri baxımından yanaşacaq məsələyə.

Yeri gəlmişkən, elə jurnalistlərin arasında da bu qrantlardan, çirkli və gizli pullardan bəhrələnən xeylisi var. Onların yazılarından bu mükafatların təsiri necə də aydın hiss olunur…

Biri Qərbin mənafeyindən çıxış edəcək, biri Türkiyənin, o biri İranın, digəri Rusiyanın… ya da biri hakimiyyətin tərəfindən çıxış edib “ağa da ağ”, “qaraya da ağ” deyəcək, o biri müxalifətin maraqlarından çıxış edib “qaraya da qara”, “ağa da qara” deyəcək.

Ya da, öz ölkəsini, xalqını, dövlətini şərləyib, ləkə yaxan, bunun müqabilində Avropa ölkələrindən sığınacaq alaraq yaxşı yaşayacağını güman edən, lakin burada xarici dövlətlərin xüsusi xidmət orqanlarının, erməni lobbisinin təsirinə düşən adamların dediklərinə xalq necə inana bilər ki?

Necə deyərlər, pulu kim verirsə, mahnını da o sifariş edir. “Kapitan Qrant”ın nökərlərini tanımaq elə də çətin deyil, çətin olan onları bu rəzil vəziyyətdən xilas etmək, ya da heç olmasa gənclərin onların təsirinə düşüb aldanmasının qarşısını almaqdır.

Elçin Bayramlı